Timor independente, povo tenke livre iha hanoin: halakon kultura ta’uk, hametin liberdade hanoin no korajen atu halo kritika

(Reflesaun filosófika no sivika kona-ba dignidade umana, kultura demokrátika no responsabilidade sidadaun)

(Pe. Domingos G. de Araújo, SVD, vive em Portugal)
(Pe. Domingos G. de Araújo, SVD, vive em Portugal)
banner 120x600
1 Views

G-NEWS (OPINIAUN) — Timor-Leste hetan ona independénsia liuhusi luta naruk, sakrifísiu no raan husi povu nia oan sira. Liberdade ne’ebé ita goza ohin loron la mai ho fasil. Iha ema barak ne’ebé sakrifika sira-nia moris atu ita bele moris iha rai ne’ebé livre, ho dignidade no direitu atu determina ita-nia futuru rasik.

Maibé, depois de hetan independénsia polítika, iha pergunta ida ne’ebé ita presiza husu ba ita-nia an rasik:  “Ita livre ona husi kolonializmu, maibé ita livre ona husi ta’uk iha ita-nia hanoin no moris loroloron?”

banner 325x300

Nasaun ida bele iha bandeira, konstituisaun, parlamentu no instituisaun demokrátika, maibé liberdade sei la kompletu se sidadaun sira kontinua ta’uk atu hato’o sira-nia opiniaun, husu pergunta ka kritika ema ne’ebé iha autoridade.

Independénsia la’ós de’it ukun rai rasik. Independénsia mós signifika katak ita iha liberdade atu hanoin, ko’alia, husu no partisipa iha konstrusaun nasaun nian, ho responsabilidade no respeitu ba ema seluk.

-Kultura ta’uk: Inimigu ne’ebé ita la  haree

Iha ita-nia sosiedade, dala ruma ita hasoru situasaun ne’ebé ema ta’uk atu ko’alia loos. Ema balu ta’uk atu hato’o opiniaun tanba la hakarak lakon amizade, oportunidade, pozisaun ka relasaun ho ema ne’ebé iha poder ou iha kargu ruma. Ema seluk prefere ou hakarak liu moris hakmatek tanba ta’uk atu hetan kritika, rejeisaun, ameasa ka julgamentu husi komunidade.

Kultura ta’uk bele mosu iha família, eskola, fatin servisu, organizasaun, komunidade no instituisaun públika. Dala ruma, ema la hakarak husu pergunta tanba hanoin katak husu pergunta mak falta respeitu. Dala ruma, ema ne’ebé hato’o opiniaun diferente, ema haree hanesan ema ne’ebé hakarak kria problema.

Maibé, ita tenke komprende katak la’ós pergunta hotu mak provokasaun, no la’ós kritika hotu mak atake pesoál.

Bainhira ema ta’uk atu ko’alia, problema bele subar metin. Bainhira ema hotu hakmatek, sala bele kontinua. Bainhira ema konkorda de’it tanba ta’uk, ita lakon oportunidade atu aprende, hadi’a no dezenvolve ita-nia sosiedade.

-Kultura ta’uk halo ema hakmatek, maibé liberdade iha hanoin fó korajen ba ema atu buka lia nebe lós.

-Iha nasaun demokrátika, kritika nudar direitu maibe ho responsabilidade

Demokrasia la signifika katak ema hotu tenke hanoin hanesan. Demokrasia signifika katak ema iha direitu atu iha opiniaun diferente, hato’o sira-nia preokupasaun no partisipa iha diskusaun kona-ba asuntu ne’ebé afeta sira-nia moris.

Kritika konstrutiva mak parte importante ida husi prosesu demokrátiku. Bainhira sidadaun husu kona-ba desizaun governu, transparénsia instituisaun, servisu lider sira ka problema iha komunidade, sira bele ajuda atu identifika buat ne’ebé presiza atu hadi’a iha futuru.

Lideransa la signifika katak ema seluk tenke halo tuir de’it. Autoridade la signifika katak ema ne’ebé iha kargu bele evita ou lao ses husi pergunta hotu. No respeitu ba lider la signifika katak sidadaun tenke entrega sira-nia liberdade hanoin atu ema seluk mak kontrola.

Lider ne’ebé simu pergunta ho abertura bele aprende husi ema seluk. Sidadaun ne’ebé halo kritika ho responsabilidade bele kontribui ba solusaun. Husi diálogu entre ideia diferente, sosiedade bele hetan komprensaun ne’ebé kle’an liután.

Maibé, liberdade ko’alia mós presiza responsabilidade. Ita tenke evita difamasaun, insultu, rumor no akuzasaun la hó evidénsia. Kritika di’ak tenke bazeia ba faktu, razaun no vontade atu hadi’a situasaun, la’ós atu  koalia at ema ka estraga ema seluk nia dignidade.

-Korajen la signifika buka konflitu

Ita presiza aprende katak sai ema ne’ebé iha korajen la signifika ko’alia maka’as, kontra ema hotu ka buka konflitu. Korajen signifika iha kapasidade atu hato’o buat ne’ebé ita fiar katak loos duni, ho laran-metin, respeitu no responsabilidade.

Dala ruma, korajen mak halo ema bele husu pergunta ida ne’ebé ema seluk hotu ta’uk atu husu. Dala ruma, korajen mak hatete katak desizaun ida presiza analiza fali. Dala ruma, korajen mak defende ema ki’ik ne’ebé la iha oportunidade atu ko’alia. No dala ruma, korajen mak simu kritika husi ema seluk no rekoñese katak ita rasik bele sala.

Sosiedade ne’ebé saudável presiza ema ne’ebé iha korajen atu ko’alia, maibé mós presiza ema ne’ebé iha humildade ou haraik an atu rona ema seluk.

Ita labele uza liberdade hanoin atu hakribi ema seluk nia direitu. Nune’e mós, ita labele uza respeitu, unidade ka tradisaun atu taka ema nia ibun.

-Unidade la signifika silénsiu. Respeitu la signifika ta’uk. No paz la signifika katak ema hotu tenke hakmatek.

-Edukasaun mak dalan atu liberta hanoin

Edukasaun iha papél importante tebes atu halakon kultura ta’uk. Ema ne’ebé hetan edukasaun di’ak bele aprende atu analiza informasaun, husu pergunta, kompara ideia no distingue faktu husi opiniaun.

Edukasaun la’ós de’it atu hetan diploma ka servisu. Edukasaun mós atu: forma sidadaun ne’ebé iha hanoin kritiku, komprende sira-nia direitu no kumpre sira-nia obrigasaun.

Família tenke eduka labarik sira atu la ta’uk hato’o pergunta. Eskola tenke fó oportunidade ba estudante sira atu diskute ideia ho respeitu. Universidade tenke promove peskiza, debate no liberdade akademika. Lideransa komunitária no instituisaun públika tenke kria ambiente ne’ebé ema bele hato’o preokupasaun la hó ta’uk ba intimidasaun.

Juventude Timoroan tenke sai gerasaun ne’ebé la simu buat hotu la hó analiza, maibé mós la rejeita buat hotu lahó komprensaun. Sira presiza aprende atu buka evidénsia, rona perspetiva diferente no foti desizaun bazeia ba razaun.

Nasaun ida sei dezenvolve la’ós tanba iha ema ne’ebé konkorda de’it, maibé tanba iha sidadaun ne’ebé iha kapasidade atu hanoin, analiza no propoin solusaun.

-Halakon ta’uk hahú husi ita ida-idak

Kultura ta’uk la bele halakon ho liafuan de’it. Nia presiza mudansa iha maneira ita eduka oan sira, trata ema ne’ebé iha opiniaun diferente, uza autoridade no responde ba kritika.

Ita ida-idak presiza husu ba ita-nia an rasik: Bainhira ema ida hato’o kritika ba ha’u, ha’u rona uluk ka ataka kedas? Bainhira ha’u haree buat ne’ebé la loos, ha’u iha korajen atu ko’alia ka ha’u hakmatek tanba ta’uk? Bainhira ema seluk la konkorda ho ha’u, ha’u respeita nia direitu ka konsidera nia inimigu?

Pergunta hirak-ne’e importante tanba kultura demokrátika la hahú de’it iha parlamentu ka iha eleisaun. Nia hahú iha família, iha sala aula, iha fatin servisu, iha organizasaun no iha maneira ita ko’alia malu loron-loron.

Ita tenke aprende atu la tauk ba kritika konstrutiva, la uza poder atu taka ema nia ibun, no la konsidera opiniaun diferente hanesan- ameasa. Bainhira ita halo sala, ita tenke iha humildade ou haraik an atu rekoñese sala nebe ita halo. Bainhira ema seluk halo sala, ita bele husu atu hadi’a, la hó nesesidade atu hamenus nia dignidade.

-Responsabilidade ba futuru Timor-Leste

Timor-Leste presiza sosiedade ne’ebé sidadaun sira iha liberdade atu husu, lider sira iha vontade atu rona, no instituisaun sira iha responsabilidade atu fó esplikasaun kona-ba desizaun no servisu ne’ebé afeta povu.

Liberdade hanoin tenke akompaña ho respeitu. Kritika tenke akompaña- ho evidénsia. Autoridade tenke akompaña ho responsabilidade. No unidade tenke bazeia ba dignidade no interese komún, la’ós ba obrigasaun atu konkorda ho ema hotu.

Ita-nia independénsia mak patrimóniu istóriku ne’ebé presiza kuidadu. Atu preserva nia valor, ita tenke hametin kultura demokrátika ne’ebé fó espasu ba debate, kritika konstrutiva no partisipasaun sidadaun.

Ita la presiza kria inimigu atu defende liberdade. Ita presiza korajen atu ko’alia, matenek atu rona no responsabilidade atu buka verdade ou lia los.

-Timor-Leste sei sai nasaun ne’ebé demokrátiku liután bainhira povu la moris iha ta’uk, lideransa la tauk ba pergunta, no kritika konstrutiva konsidera hanesan oportunidade atu hadi’a ita nia nasaun.

Independénsia polítika mak konquista istórika,3 maibé liberdade hanoin mak responsabilidade loron-loron. Halakon kultura ta’uk no hametin korajen sivika mak dalan ida atu asegura katak liberdade ne’ebé ita hetan ho sakrifísiu sei kontinua moris iha ita-nia hanoin, ita-nia hahalok no ita-nia futuru.

“Nasaun ida la sai forte tanba povu hotu hakmatek ou moris nonok deit, maibé tanba sidadaun sira bele ko’alia ho dignidade, rona ho humildade (haraik an) no kritika ho responsabilidade.”

relavante