G-NEWS (BOBONARO) – Falta bee durante fulan rua afeta atividade hakiak ikan hosi asosiasaun leosibe, ho ikan liu rihun 10.000 ne’ebé hakiak iha kolam sira mate porsentu lima (%5)
Membru Asosiasaun Leosibe, Augusto Caetano de Jesus, hateten katak problema bee hahú hosi fulan-Agostu, bainhira bee hosi sistema irigasaun la mai ho regularidade. Situasaun ne’e fó impaktu direta ba atividade hakiak ikan, tanba kolam presiza bee sufisiente no troka regularmente.
“Bee mak sai prioridade ba ami. La’ós deit ba animal, maibé ita nia moris presiza bee. Ikan ne’ebé ami hakiak mate tanba bee menus,” Augusto hateten Ba Jornalista AJTL Sira Nebe Halao Media tour Iha Munisipiu Bobonaro Kuarta – Feira Nee (30/09/2026).
Asosiasaun Leosibe harii iha loron 26 fulan-Juñu 2025, hosi inisiativa joven sira ne’ebé hakarak kria atividade produtiva no buka oportunidade ekonomia liuhosi hakiak ikan.
Tuir Augusto, asosiasaun ne’e hakiak ikan liu rihun 10.000, no estima katak besik 5% hosi ikan sira mate tanba impaktu falta bee. Bainhira sistema irigasaun funsiona ho di’ak, bee mai ho estabilidade no atividade hakiak ikan bele la’o normalmente. Maibé, agora bee la mai ho regularidade, nune’e kolam sira enfrenta falta bee.
“Kuandu irigasaun di’ak, bee mai ho estabilidade no ikan sira la mate. Maibé hahú hosi fulan Agostu to’o agora, bee la mai ho regularidade. Bee menus durante loron naruk, ne’ebé halo ikan mate,” nia hateten.
Tanba falta bee, asosiasaun agora uza oxijéniu atu ajuda mantein ikan sira moris. Iha kolam balun, bee kuaze fulan lima ona la troka, situasaun ne’ebé aumenta risku ba saúde no sobrevivénsia ikan sira.
Problema ne’e mos afeta produsaun no rendimentu asosiasaun nian tanba Ikan sira fa’an ho folin US$5 kada kilogramu, no osan hosi venda ikan uza fila fali ba sosa hahán ikan, manutensaun no rehabilitasaun kolam.
Membru sira servisu ho voluntáriu no la simu remunerasaun, ho objetivu atu asegura atividade asosiasaun bele kontinua no dezenvolve. Asosiasaun hetan apoiu hosi MJDAK, ONG Futuru no entidade sira seluk.
Maibé, kona-ba problema bee ne’ebé agora enfrenta, Augusto hateten katak asosiasaun seidauk hato’o formalmente problema ne’e ba entidade relevante sira.
Problema Irigasaun Afeta Fornesimentu Bee, Augusto hateten katak problema irigasaun mos relasiona ho erozaun no rai monu, ne’ebé afeta infraestrutura sistema bee.
“Kuandu irigasaun halo bee mai tarde, ikan sira bele mate hotu, tanba bee iha kolam sira kuaze maran. Ami depende ba bee hosi mota. Karik mota taka, kolam sira mos bele maran,” nia hateten.
Tanba situasaun ne’e, Asosiasaun Leosibe husu Governu atu tau bee hanesan prioridade, liuliu ba atividade produtiva ne’ebé envolve komunidade no joven sira.
Augusto mos husu ba Diresaun Nasionál Irigasaun iha MAPPF atu forma ekipa no tun diretamente ba terrenu, halo observasaun ba projetu irigasaun ne’ebé hala’o hela no identifika problema iha sistema.
Tuir nia, observasaun direta hosi autoridade relevante bele ajuda identifika problema no acelera prosesu reabilitasaun, atu komunidade bele hetan asesu ba bee ho regularidade.
Diretor Ezekutivu Sentru Juventude Munisípiu Bobonaro, Alcino Lopes, hateten katak nia sente triste bainhira haree ikan sira mate tanba falta bee.
“Ha’u triste bainhira haree ikan sira mate hotu. Problema ne’e la’ós planeadu hosi grupu, maibé akontese tanba problema irigasaun. Irigasaun ne’e, hakarak ka lakohi, tenke hadi’a duni tanba importante ba povu agrikultór iha Munisípiu Bobonaro,” Alcino hateten.
Kona-ba problema grupu hakiak ikan, Alcino hateten katak Sentru Juventude sei ko’ordena ho autoridade munisipál, liuliu entidade responsavel ba área peskas, atu buka resposta ba grupu sira ne’ebé sofre perda.
“Atu responde ba sira nia problema ikan mate, liuliu grupu sira mai hasoru Sentru Juventude, ami sei ko’alia ho autoridade munisipál ba área peskas liuhosi proposta ruma, atu bele fó resposta ba sira nia kolam ne’ebé mamuk ona,” nia hateten.
Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia, rekoñese katak ikan sira mate tanba impaktu hosi falta bee, maibé hateten katak autoridade sei buka dalan atu responde ba problema ne’e liuhosi koordenasaun ho parte relevante sira.
“Ha’u rekonhese katak ikan sira mate tanba impaktu boot hosi falta bee. Maibé Ha’u sei buka dalan atu rezolve problema ne’e neineik-neineik. Hanesan ema umanu, Ha’u labele halo milagre atu bee derepente iha fali no halo ikan sira bele moris. Maibé Ha’u sei tenta ko’ordena didi’ak ho Diretor BTL Munisípiu no relata Ha’u nia hanoin ba nível nasional,” Paulo hateten.
Paulo hateten katak ko’ordenasaun ho BTL sei haree possibilidade atu acelera fornecimentu bee liuhosi kanu, inklui identifika fatin sira ne’ebé sistema bee aat atu bele halo reparasaun lalais.
“Karik bee hosi kanu bele mai lalais, no iha fatin balun sistema aat, ami sei buka atu hadia lalais, para komunidade sira bele uza no konsumu bee. Ida ne’e la’ós deit ba atividade hakiak ikan, maibé mos ba nesesidade komunidade sira,” nia hateten.
Falta bee ne’ebé afeta atividade hakiak ikan hosi Asosiasaun Leosibe hatudu katak problema infraestrutura irigasaun bele iha impaktu direta ba atividade produtiva komunidade. Erozaun, rai monu no falta manutensaun sistema irigasaun halo fornesimentu bee la regular, nune’e aumenta risku ikan mate no hamenus produsaun.
Ba Asosiasaun Leosibe, reabilitasaun sistema irigasaun no garante fornesimentu bee ho regularidade sai importante atu atividade hakiak ikan bele kontinua no oportunidade ekonómia ba joven sira bele sustenta ba nesesidade loron-loron.

















loading="lazy" />