Komunidade Pipgalag I gasta osan rasik dada bee hosi mota

Jornalista: Martinho Belo

banner 120x600
1 Views

G-NEWS (BOBONARO) – Komunidade iha Aldeia Pipgalag I, Suku Tapo Memo, Munisípiu Bobonaro, tenke gasta osan rasik atu dada bee hosi mota ba uma, tanba fornecimentu bee ne’ebé tama ba área Maliana laran hosi Saburia seidauk sufisiente.

Tarcísio Pereira de Jesus, morador iha Aldeia Pipgalag I, hateten katak uma-kain 27 kontribui osan kada uma-kain US$250, atu sosa materiál hanesan mangueira no bomba hodi dada bee hosi mota iha área fronteira Timor-Leste no Indonézia.

banner 325x300

“Depois bee hosi BTL aat iha 2019, ami uma-kain 27 kontribui osan kada uma-kain US$250 atu sosa mangueira no bomba, hodi dada bee hosi mota iha área fronteira Timor-Leste no Indonézia,” Tarcísio hateten ba jornalista AJTL durante media tour iha Suku Tapo Memo, Kinta-Feira, 1/10/2026.

Tuir Tarcísio, sistema ne’e permite komunidade uza bee hosi mota ba nesesidade loroloron no konsumu durante besik tinan haat.

Maibé, iha tinan 2024, mota sobu estrutura Irigasaun Maliana II, nune’e sistema bee ne’ebé komunidade depende ba hetan problema.

Hafoin ne’e, kompanhia internasionál Minarta Engineering & Construction halo reabilitasaun ba estrutura irigasaun refere. Maibé, komunidade nafatin depende ba bomba atu dada bee hosi mota.

Tarcísio hateten katak komunidade tenke uza bee ne’ebé sira konsidera la di’ak ba konsumu, maski problema ne’e relata ona ba parte relevante.

“Ami hemu bee fo’er hanesan ne’e. Ami ko’alia tiha ona ba parte relevante, maibé rezultadu laiha,” Tarcísio hateten.

Nia mos hateten katak kada loron rua ka tolu, komunidade tenke gasta besik US$20 ba eletrisidade atu opera bomba no dada bee hosi mota ba uma.

“Loron rua ka tolu, ami sempre lakon osan US$20 ba eletrisidade, hafoin dada bee hosi mota ba uma,” nia hateten.

Tarcísio relata mos katak iha loron Sabadu no Domingu, labarik sira dala ruma ba mota hodi hariis. Iha tempu hanesan, ema sira uza mota ba atividade seluk, inklui fakar aimoruk no kaer boek no ikan.

Nia preokupa katak atividade sira ne’e bele afeta kualidade bee ne’ebé komunidade uza ba konsumu no nesesidade loroloron.

Agustinha Buice, moradora iha Aldeia Pipgalag I, afirma katak loroloron nia tenke lao ba mota atu kuru bee no fase roupa.

“Loroloron ami tenke lao ba mota atu kuru bee. Kuaze minutu balun, ami to’o ona iha mota, depois kuru bee no fase roupa iha ne’ebá,” Agustinha hateten.

Xefe Suku Tapo Memo, Joaquim Dos Santos, rekonhese katak asesu ba bee potável sai preokupasaun boot ba komunidade iha área ne’e.

Nia hateten katak komunidade sira kria grupu hodi dada bee hosi mota ba uma, tanba sistema bee potável seidauk responde ho di’ak ba nesesidade populasaun.

“Komunidade sira preokupa liu-liu ho bee potável. Tanba ne’e, sira kria grupu hodi dada bee hosi mota ba uma, atu responde ba nesesidade loroloron,” Joaquim Dos Santos hateten.

 

Joaquim hateten katak Programa Dezenvolvimentu Integradu Munisípiu (PDIM) dadaun hala’o reabilitasaun ba sistema bee potável iha área ne’e, ho progresu servisu to’o ona 40%.

“Dadaun PDIM halo ona reabilitasaun ba bee potável, no progresu servisu to’o ona 40%,” nia hateten.

Aleinde ne’e, sistema bee PAM ne’ebé aat besik tinan haat mos sai preokupasaun ba komunidade.

Líder komunitária ida hateten katak situasaun ne’e akontese tanba falta atensaun hosi parte Governu ba manutensaun no jestaun sistema bee.

Maski Governu hatete komunidade mak responsavel atu jere sistema, nia hateten katak komunidade la iha rekursu finanseiru no material sufisiente atu halo manutensaun no hadi’a sistema rasik.

“Bee PAM aat ona besik tinan haat. Governu hatete komunidade mak tenke jere, maibé realidade ami iha komunidade rekursu laiha atu halo manutensaun no hadi’a sistema bee,” nia hateten.

Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaro, Paulo Moniz Maia, hateten katak problema fornecimentu bee iha Maliana laran mós relasiona ho situasaun klima no kondisaun infraestrutura irigasaun.

Nia refere ba situasaun El Niño no tempu manas, ne’ebé bele afeta disponibilidade bee.

“Agora dadaun ita mos rona hosi parte matenek nain sira dehan El Niño ne’e mosu no ita mos hatene rai manas tebes,” Paulo hateten.

Paulo hateten katak fornecimentu bee hemu iha Maliana laran menus tanba impaktu hosi estrutura Irigasaun Maliana I ne’ebé sobu. Estrutura ne’e dadaun sei iha prosesu reabilitasaun no servisu seidauk remata, nune’e bee hosi kanál seidauk tama ho normalidade.

Kona-ba komunidade iha Suku Tapo Memo, Paulo hateten katak Irigasaun Maliana II dadaun hala’o hela reabilitasaun hosi Minarta Engineering & Construction, liuhosi kontratu ho MAPPF, ho progresu servisu to’o ona 45%.

Nia esplika katak problema bee ne’e la’ós tanba kanál avaria deit, maibé tanba volume bee ne’ebé tama ba sistema menus.

“Bee mai hosi kanál la’ós avaria, maibé volume mak ki’ik. Bee hosi Saburia mai Maliana laran volume mak ki’ik, nune’e komunidade ida-idak fura rasik bee iha nia uma,” Paulo hateten.

Situasaun ne’e halo komunidade Pipgalag I nafatin depende ba solusaun rasik, inklui kontribui US$250 kada uma-kain, sosa bomba no mangueira, no kontinua selu eletrisidade atu dada bee hosi mota.

relavante