G—NEWS (DILI) — Iha anin manas ne’ebé huu hale’u foho sira no Tasi Timor, momentu istóriku ida moris nafatin iha povu no sarani sira nia hanoin: Amu-Papa Francisco nia vizita ba nasaun ne’ebé maioria katóliku ne’e—Timor Leste. Maibé, iha lia tatoli ne’ebé maka’as no orasaun sira, iha korente komún ida ne’ebé maka kesi metin iha Santu Padre nia mensajen: tau matan, proteje no hadomi labarik sira.
Edisaun ida ne’e, G—NEWS hakarak fahe informasaun ba memória rohan laek ho Papa Francisco durante loron hira iha Timor Leste. Tuir akompañamentu G-NEWS nian, dezde nia pasu dahuluk sira iha rai timoroan, haklalak labarik sira kumprimenta nia hanesan loro-matan dadeer nian.
Sira hananu knananuk ho lian Tetum no Portuges, sira nia oin nakonu ho esperansa, sira nia liman ki’ik basa liman la para. Ba sira, Amu-Papa la’ós de’it líder igreja nian—nia hanesan avó ida ne’ebé mai atu hakuak mundu.
Iha ema rihun ba rihun nia oin iha Dili, Papa Francisco hato’o nia esperansa katak nasaun ida ne’e sei sai protetór ba jerasaun foin-sa’e sira. Nia fó hanoin katak futuru hahú ho oinsá ita trata labarik sira ho domin no kuidadu tebes ohin loron.
“Sira la’ós de’it susesór sira, maibé rikusoin sira ne’ebé tenki tau matan hosi idade ki’ik”, nia hatete ho lian ne’ebé kmaan ne’ebé eko iha ema barak nia fuan.
Papa Francisco subliña katak edukasaun, domin no ambiente seguru maka direitu báziku ba labarik ida-idak. La ho ida-ne’e, nia hatete, labele iha progresu loloos. Aleinde ne’e, Amu-Papa mós konvida adultu sira—tantu inan-aman, mestre sira, no líder nasionál sira—atu sai modelu sira ne’ebé aprezenta valór sira dame no perdaun nian.
Lian husi uma
Bispu Dili, Dom Virgílio do Carmo da Silva, dehan vizita ne’e nu’udar momentu grasa nian ne’ebé lori konxiénsia foun kona-ba importánsia luta ba direitu labarik nian iha nasaun tomak.
“Papa mai la’ós de’it atu kumprimenta povu, maibé atu inspira ita atu fó atensaun sériu liu ba ita nia oan sira ne’ebé sei moris iha kiak no limitasaun nia laran”, nia hatete.
Maria dos Santos, profesora voluntáriu ida, ko’alia ba G—NEWS iha Tasitolu, segunda-feira (21042025) kalan, hatete katak labarik sira ne’ebé nia akompaña labele para atu ko’alia kona-ba Amu-Papa.
“Sira dehan Amu Papa hanesan aman ida ba labarik sira hotu iha mundu,” nia dehan ho oin triste.
Entretantu, Siara Mesquita (15), estudante ida ne’ebé hela iha Manleuana, Dili, rekoñese katak nia rai nafatin rozáriu ki’ik ne’ebé nia simu husi voluntáriu Vatikanu ida bainhira simu Amu Papa.
“Ha’u reza ho ida-ne’e kalan-kalan.” nia hatete ho inosente.
Bainhira Amu-Papa vizita Timor Leste, momentu ne’ebé book liu akontese bainhira grupu labarik sira nian hakilar “Obrigadu, Papa Francisco.” Ho matan-been, Amu-Papa hatán ba sira ho hamnasa no harohan.
Iha nia hakuak ba oan-kiak ida, signifikadu klean liu hosi nia prezensa maka kaptura—katak Igreja, no mundu, tenke apoia sira ne’ebé ki’ik liu no vulneravel liu.
Agora, hafoin nia mate, lian sira hosi nia mensajen bele rona nafatin iha sala-de-aula sira, kapela ki’ik sira, no konversa sira família nian. Amu Papa karik fila hikas ona ba Vaticano, maibe fini domin ba labarik sira nebe nia kuda iha Timor Leste sei buras nafatin, sai ai sombra ba esperansa ba futuru.
Bibi-atan ida nia legadu
Notísia triste sira hale’u mundu katóliku: Papa Francisco, líder espirituál ida ne’ebé koñesidu tanba nia laran-maus no nia alkanse ba ema marjinalizadu sira, fila ona ba uma ba Aman. Maibé iha Timor Leste, notísia ne’e la’ós de’it informasaun—maibé ne’e halo nakdoko fuan sira ne’ebé manas nafatin ho memória kona-ba ninia hamnasa no hakuak.
Iha nasaun ki’ik ida ne’e, Amu Papa la’ós de’it ulun-na’in ba igreja. Nia mak naroman ida ne’ebé mai, kona labarik sira-nia fuan, no husik hela mensajen rohan-laek ida kona-ba domin, esperansa, no responsabilidade.
“Ha’u lembra di’ak tebes oinsá Amu-Papa haree ba ami nia oan sira,” dehan Dom Virgílio Kardeál do Carmo da Silva, ho lian ne’ebé nakonu ho emosaun. “Nia hateke ba sira hanesan avó ida hateke ba nia bei-oan sira – nakonu ho domin, nakonu ho orasaun.”
Nu’udar notísia kona-ba nia mate ne’ebé habelar husi tilun ba tilun, sinál igreja nian lian iha Dili no munisípiu sira seluk. Labarik sira ne’ebé uluk kumprimenta nia ho knananuk no pintura sira agora halibur iha eskola no kapela sira, sunu lilin ho hakmatek no ho mataaween.
Mariazinha, labarik-feto ida ho tinan 16 ne’ebé hela iha Comoro, hateten ba G—NEWS katak, bainhira uluk nia kaer rozáriu ki’ik ida ne’ebé voluntáriu Vatikanu ida fó ba nia, agora nia kaer metin liután.
“Ha’u triste. Maibé ha’u sei kontinua reza ba Amu-Papa. Nia dehan Maromak hadomi labarik hotu. Agora nia hamutuk ho Maromak,” nia hatete ho lian neneik.
Ema lokál sira iha sidade Dili reza ba Amu-Papa ne’ebé mate ona
Iha eskola, profesór sira enkoraja alunu sira atu hanoin Amu-Papa nia hanorin sira: tau matan ba sira ne’ebé fraku, hadomi sira ne’ebé marjinalizadu, no kontinua aprende atu sai ema di’ak. Ba família barak, memória husi vizita sira-ne’e agora sai hanesan eransa espirituál ne’ebé folin-laek.
“Ami lakon bibi-atan ida, maibé ninia legadu moris nafatin iha ami-nia fuan,” dehan Maria dos Santos, profesóra ida. “No ami sei kontinua atu mantein moris ninia mensajen domin nian – liuliu ba ami nia oan sira, hanesan Papa Francisco hakarak ami atu halo.”
Isabel Goncalves, inan hosi Maria Goncalves (11), sarani Katólika hosi Tasitolu, la konsege tahan nia matan-been bainhira hanoin hikas Amu-Papa nia mate. Nia hamoos matan-been bainhira nia konta fali momentu nia haree direta Amu-Papa nia oin, rona diretamente Amu-Papa nia lian durante nia vizita istóriku ba Tasitolu, iha tinan 2024.
“Ha’u sente book tebes bainhira ha’u rona katak nia mate ona,” Isabel hatete ho lian neneik, nia matan sira la’o hanesan nia fila fali ba tempu ne’ebá. “Papa mak aman ba labarik kiak sira mundu nian, nia mak aman dame nian”, nia kontinua, ho lian nakdedar.
Isabel, ne’ebé koñesidu nu’udar ativu iha atividade igreja nian iha ninia komunidade, hanoin momoos oinsá ema lubun boot simu Amu-Papa nia to’o mai ho ksolok boot. Maibé ba nia, saida maka husik impresaun ne’ebé dura liu maka lian ne’ebé kmaan maibé maka’as hosi Santu Padre ne’ebé lian iha rai-tetuk Tasitolu.
“Iha tempu ne’ebá, bainhira ha’u rona nia lian, ha’u sente hanesan Maromak prezente duni iha ami nia leet”, nia hatete. “Agora, nia laiha ona, maibé nia mensajen dame nian sei moris nafatin iha ami nia fuan.”
Ema sira ne’ebé halibur iha Lecidere iha Kuarta (23/4), haree foin-sa’e ida ho naran Olegario Pereira (14) hamriik ho solene, hakru’uk nia ulun hodi halo orasaun. Nia mai husi Becora, liuliu atu fó omenajen ikus ba Amu Papa ne’ebé mate ona.
Ba G-NEWS, Olegario rekoñese katak nia senti kona no triste tebes bainhira foin rona notísia triste ne’e.
“Ha’u sente laran-susar tebes no triste bainhira rona kona-ba Amu-Papa nia mate”, nia hatete ho lian kalma maibé emosionál. “Tanba ne’e mak ha’u mai iha ne’e, atu reza, nu’udar sinál onra nian.”
Maski nia sei labarik, Olegario hatudu respeitu neʼebé kleʼan ba ulun-naʼin Igreja Katólika nian. Ba Olegario, Amu-Papa la’ós de’it figura relijioza ida, maibé mós símbolu domin no dame nian ne’ebé merese atu hanoin.
Iha lalehan kalohan Lecidere nia okos, Olegario no sarani sira seluk halo orasaun, hodi akompaña saída figura boot ida ne’ebé fó ona esperansa ba ema barak iha mundu tomak.
Entre adoradór lubun ne’ebé mai husi diresaun oioin, Filomeno Lopes (36), joven husi Bidau, la’o neneik ba altar orasaun iha Lecidere. Iha nia liman, nia kaer nia oan ki’ik na’in-rua ne’ebé haree moos hatais roupa igreja nian.
“Ami mai reza hamutuk,” nia dehan badak de’it. “Ida-ne’e maka ami nia dalan atu fó onra ba Amu-Papa.”
Filomeno hatete katak nia hakarak introdús nia oan ki’ik sira kona-ba Amu-Papa nia lakon, respeitu, no modelu. Ba nia, Amu-Papa nia mate la’ós de’it notísia triste ida, maibé hanesan momentum ida atu kuda valór domin no kuidadu nian iha jerasaun foun sira.
La dook hosi fatin ne’ebé sunu lilin, Horacio Belo (47), funsionáriu públiku ida, hamriik nonook de’it. Hatais nia farda serbisu simples, nia taka matan ba momentu ida, halibur nia fuan iha orasaun ba Amu-Papa ne’ebé mate ona.
“Hanesan sidadaun no hanesan funsionáriu públiku, ha’u sente sentidu lakon ida ne’ebé kle’an,” nia hatete ho lian neneik. “Papa la’ós de’it líder katóliku sira nian, maibé mós símbolu morál mundu nian. Orasaun ne’e hanesan forma ida ha’u nia respeitu nian”.
Horacio fó tempu hodi mai iha Lecidere hafoin oras serbisu nian. Ba nia, respeitu ba figura boot hanesan Amu-Papa la hatene tempu ka fadiga.
Rogerio Dias Gomes (64) hamriik metin ho rozáriu iha nia liman. Mane ne’ebé hela iha área Audian, Dili ne’e rekoñese katak nia mai ho intensaun dezde dadeer hodi tuir reza konjunta ne’e.
“Papa hanesan naroman ida ba mundu. Ninia lakon hanesan kanek ida ba povu tomak”, nia hatete ho lian klean. “Ha’u hakarak de’it atu reza no agradese ba nia ba legadu domin nian ne’ebé nia husik hela”, nia ko’alia ba G—NEWS (tersa-feira 2242025).
Maski nia la’ós joven ona, Rogerio nia entuziazmu atu tuir hatudu oinsá kle’an relasaun interiór entre povu no Santu Padre. Ba nia, Lecidere iha loron ne’ebá la’ós de’it fatin halibur nian, maibé espasu ba enkontru espirituál ikus nian.
Amu-Papa bele sai ona iha hakmatek Vatikanu nian, maibé tirmu hosi nia ain-hakat sira iha rai timoroan nian kontinua ko’alia. Iha labarik sira-nia orasaun, iha knananuk misa nian, no iha hahalok domin nian simples loron-loron nian, sei hanoin nia naran—la’ós de’it nu’udar líder, maibé nu’udar belun ba ki’ik oan sira Timór nian.
loading="lazy" />