Tinan-3 Lidia moris iha odamatan kotuk “kumu-isin” iha Dili

G—NEWS (DILI) — Iha Dili, sidade ida ne’ebé nakonu beibeik ho barullu, no nunka termina iha tempu kalan. Iha uma ida, infeita ho ahi lakan furak. Laiha naran boot ida ne’ebé maka hakerek iha nia oin, só iha de’it sinál neon ne’ebé maka hakerek: “Fatin ba Massage & SPA”.

Iha edisaun da-huluk ida ne’e, ami sei fó sai narrativa ida kona-ba Lidia nia istória moris iha sidade Dili. Entrevista ne’e hala’o fulan-7 liu ba. Entrevista hotu-hotu rai ba segredu mak hanesan naran pesoal, hela fatin, fatin serbisu, fatin munisipiu, imajen Lidia, sai nafatin segredu, no bandu totál atu fó sai. Entrevista ida ne’e akontese tanba iha konkordansia atu asegura segredu hirak ne’e. Istória ida ne’e, Ida ne’e mak Lidia nia istória.

Ema wa’in ba wa’in ne’ebé liu bele haree ida-ne’e hanesan fatin seluk, parte ida hosi sidade Dili ninia natureza no restaurante, pontu tránzitu, no atividade negósiu iha kalan. Maibé ba Lidia (la’ós naran loos) , feto ida ho tinan 28 hosi munisípiu ida iha Timor-Leste, konsidera fatin ne’e sai hanesan nia moris—no nia susar—iha tinan tolu nia laran.

Lidia nia viajen hahú iha fatin ki’ik ida ne’ebé dook hosi sidade munisípiu nian, moris ho família toos na’in. Nia moris ho maun-alin na’in haat, sira hotu hakiak hosi inan ida ne’ebé fa’an produtu iha merkadu. Nia aman sai hosi uma bainhira nia iha tinan 12, sai husi uma ho nonook, lahó liafuan ruma.

Lidia remata eskola sekundária no kaben joven ho mane ida ne’ebé serbisu iha administrasaun munisípal. Husi kazamentu ne’e, moris oan-mane ida, Luis (La fó sai nia identidade), ne’ebé sai sentru ba nia esperansa hotu. Nia kazamentu la dura; violénsia, susar ekonómiku, no falta responsabilidade obriga nia atu sai no fila ba nia inan nia uma.

Bainhira Lidia halo tinan 25, nia foti desizaun ida ne’ebé lori nia ba Dili.

“Ha’u tenke buka moris,” nia hateten dala ida ba nia inan, ne’ebé doko ulun neineik.

Nia to’o mai ho saku ki’ik ida, ho nia roupa ne’ebé simples, no promesa ida ne’ebé nia repete ba nia-an rasik: ha’u tenke kuidadu Luis nia moris.

Lidia nia serbisu primeiru mak nuʼudar servente iha loja hahán nian. Saláriu ki’ik no serbisu oras barak nia laran. Fulan rua liutiha, ema ida ne’ebé koñesidu hosi nia knua ne’ebé mós serbisu iha Dili, oferese serbisu foun ba nia.

“Saláriu boo,” nia hatete. “Ha’u serbisu iha spa ida, fó de’it masajen. Ne’e la’ós susar.”

Lidia iha laran-rua. Maibé nesesidade urjente taka oportunidade ruma ba hanoin liután.

Nia to’o iha fatin ne’ebá—fatin ne’ebé agora sai ona nia mundu. Na’in ba negósiu, feto ida ho idade média, avalia Lidia ho matan-been ida de’it molok dehan, “Se ó badinas, ó sei hetan pontu barak.”

Iha inisiu, buat hotu ne’ebé nia halo maka masajen refleksolojia, esfoliasaun isin nian, ka tratamentu spa simples. Maibé ho tempu, ezijénsia muda neneik, la’ós liuhosi koersaun direta, maibé liuhosi liafuan ne’ebé taka ho normalizasaun.

“Ita tenke komprende kliente nia nesesidade,” na’in hatete.

“Se sira husu tan, ita sei haree,” dehan nia seniór ida.

Lidia nunka husu saida maka “tan” signifika. Nia komprende de’it iha kalan ida bainhira mane ida ne’ebé katuas liu husu nia ho lian ne’ebé kalma, neneik maibé iha korajen. Nia rekuza. Kliente ne’e lamenta. Na’in bolu nia no hateke ba nia lahó hirus, ho nonook de’it.

“Se ita-boot labele halo ida-ne’e, ita-boot sei la hetan serbisu barak. Ita-boot sei labele selu kuartu. Ita-boot sei labele haruka osan.”

Lidia nonook fali.

Nia nunka konkorda duni. Maibé nia mós la rekuza duni.

No ne’e maka loron dahuluk ne’ebé nia fuan rahun, maibé nia tenke hamnasa nafatin.

Lidia nia loron repete fali, maibé la’ós ho maneira ne’ebé baruk—sira halo nia kole.

Nia hadeer iha uma ki’ik ida ne’ebé nia fahe ho kolega serbisu na’in rua. Dala barak bee sai. Dalaruma naroman sai nakukun. Maibé ida-ne’e di’ak liu duké laiha fatin ida.

Nia sai iha loron, fila fali iha kalan boot.

Kliente balu mai de’it atu halo masajen báziku. Balun ezije “liután”. Balun hakarak ko’alia de’it. No balu halo nia sente hanesan nia isin la’ós nia rasik.

Iha narrativa nia moris nian, mane oioin tama hanesan kahur ho filme:

– katuas ida ne’ebé mai iha Domingu lokraik no bolu nia “labarik-feto di’ak”.

– traballadór eskritóriu ida ne’ebé nunka hateke nia iha matan.

– kondutór kamiaun ida ne’ebé hakarak de’it kompañia tanba nia lakon nia feen.

– ema estranjeiru ida ne’ebé labele temi Lidia nia naran ho loloos.

– no ema sira ne’ebé nia la lembra.

Dala barak Lidia dehan ba nia-an, “Ne’e serbisu de’it. Ne’e isin de’it. Fuan ne’e bele salva nafatin.”

Maibé ho tempu, baliza sira-ne’e lakon.

Iha kalan balu bainhira Lidia fila ba uma no muta kedas iha hariis-fatin tanba ulun-todan no kole.

Iha kalan bainhira nia hateke ba nia oin iha espellu ki’ik, sente hanesan nia hateke ba ema seluk.

Iha tempu ne’ebé nia hakarak para, maibé kada vez nia loke mensajen ida husi uma—foto ida husi Luis, nia inan nia lian, pedidu ida ba propinas eskola—nia estabelese fali nia rezolusaun.

“Ha’u la’ós ida ne’ebé importante,” nia hatete. “Luis maka ida ne’ebé importante.”

Fatin ne’e la’ós de’it serbisu-fatin; ida-ne’e maka espasu ida iha ne’ebé istória moruk hasoru malu.

Aroma husi mina masajen nian ne’ebé kahur ho perfume baratu no líkidu hamoos nian. Múzika instrumentál sempre toka, maibé ladún fó sentidu kalma nian. Lampu troka ho kór oioin ne’ebé nakukun atu halo kliente sente konfortavel—no atu halo buat hotu sai nakukun liu duké loloos.

Lidia la’ós mesak. Nia serbisu ho feto na’in hitu seluk. Hotu-hotu mai hosi munisípiu oioin, maibé sira lori kanek ne’ebé hanesan.

Iha kolega, ne’ebé sempre diverte ho istória komiku maski nia matan tahan matan-been.

Iha neʼebá iha feto balun, neʼebé serbisu tanba ninia laʼen moras.

Iha seluk, ho tinan 19 nafatin, ne’ebé dala barak kliente hili tanba nia “joven”.

Iha sala deskansa ki’ik, konversa dalabarak onestu liu duké orasaun.

“Se ita iha opsaun, sé maka hakarak sai hanesan ne’e?” feto hatete iha kalan ida, hodi kesi nia fuuk.

Lidia nonook de’it, tanba resposta sempre hanesan de’it: ​​lae.

Traballadór hotu hanesan Lidia hetan saláriu bazeia ba númeru kliente nian. “Servisu adisionál” ida-idak, maski nunka temi formalmente, hetan osan barak liután. Ida-ne’e hanesan armadilha ida: ida ne’ebé klean liu tama, susar liu atu sai.

Na’in nunka obriga nia diretamente, maibé presaun ekonómika no estrutura serbisu nian halo rekuza ruma sente hanesan traisaun ida.

Dala ida Lidia koko serbisu nu’udar masajista baibain durante semana rua. Rezultadu: kliente uitoan liu. Nia oráriu hetan tesi. Nia rendimentu tun maka’as.

Nia rende ba nia padraun.

Dili, ho nia naroman nabilan hotu, kaer istória barak ne’ebé la tama iha mídia. Istória ida hanesan ne’e maka istória kona-ba feto balun hanesan Lidia, ne’ebé la’o ba uma iha kalan-boot ho osan iha liman maibé ho sentimentu lakon ne’ebé buras.

Iha liur, ema barak konsidera fatin hirak ne’e hanesan parte ida hosi “eskolla pesoál”. Maibé ladún ema ida rona duni sira nia razaun. Ladún ema ida husu kona-ba sira nia background. Ladún ema ida preokupa ho todan morál no sosiál ne’ebé sira lori.

Iha nia telefone, Lidia rai Luis nia foto atus ba atus.

Iha foto ida-idak, labarik-mane ne’e hamnasa ho inosente. Dalaruma nia saudades liu Luis nia lian duke osan ne’ebé nia haruka ba nia.

Bainhira de’it nia fila ba uma, Lidia nunka hatete ba nia saida maka nia halo ba nia moris.

“Ha’u serbisu iha fatin masajen nian,” nia hatete ho simples.

Nia inan no família fiar nia; sira nunka husu detallu barak liu.

No bainhira nia hakuak Luis, nia sempre hanoin:

Nia sei komprende iha loron ruma? Nia sei sai deziludidu ka lae? Ka nia sei dehan katak nia komprende, katak moris dala barak obriga ema tuir dalan ne’ebé la dezejadu?

Iha nia tinan datoluk serbisu nian, insidente ki’ik ida muda buat hotu.

Iha kalan ida, Lidia serbí kliente ida neʼebé la hanesan ho nia baibain. Mane ida ne’ebé nonook ho tinan 40 mai de’it atu halo masajen ba ninia isin kotuk. Nia la husu buat seluk. Depois nia remata, nia hatete ho lian neneik, “Ó halo serbisu di’ak. Ó la presiza sempre sakrifika ó-nia an ba ema seluk. Se ó hetan oportunidade seluk, aproveita.”

Ne’e fraze simples ida.

Maibé ba Lidia, ida-ne’e hanesan naroman ida ne’ebé suli tama iha kuartu nakukun ne’ebé nia hela ba kleur liu ona.

Hafoin kalan ne’ebá, nia hahú peskiza kona-ba formasaun profesiona. Nia rai osan uitoan-uitoan. Nia hatene katak dalan sai nian sei la sai kedas, maibé pelumenus nia iha objetivu ida.

Tinan tolu la’ós tempu badak.

Iha tinan tolu nia laran, Lidia lakon parte balun husi nia an rasik, maibé nia mós hetan buat seluk: reziliénsia, empatia, abilidade atu hasoru, no neineik—korajen.

Nia lahatene bainhira maka nia sei husik nia serbisu.

Nia lahatene bainhira maka nia sei bele moris sein empresta forsa hosi nia fadiga.

Maibé nia hatene katak nia moris sei la remata iha kuartu ida ne’ebé nakonu ho mina esensiál no naroman mean ne’ebé nakukun.

Lidia nafatin la’o ba uma kalan-kalan.

Nia kaer nafatin osan ne’ebé nia haruka ba nia família, liuhosi ajensia transferensia osan.

Nia rai nafatin Luis nia foto iha nia telefone.

No nia iha nafatin esperansa ki’ik ida, ne’ebé neineik sai desizaun ida: loron ruma, nia sei sai hosi fatin ne’ebá. Nia sei hetan serbisu ida ne’ebé sei halo nia sente di’ak fali.

Bainhira husu saida maka nia hakarak liu, Lidia sempre hatán:

“Ha’u hakarak moris ida ne’ebé hakmatek. Ha’u hakarak ha’u nia oan atu sai kontente. Ha’u hakarak loron ida ne’ebé ha’u la presiza hili entre ha’u nia isin no sobrevivénsia.” Lidia ko’alia to’o hamonu nia maaween.

Istória hanesan Lidia nian la’ós úniku.

Sidade ne’e iha naran barak seluk.

Maibé iha istória ida-ne’e, Lidia hamriik hanesan lembransa ida katak odamatan hotu ne’ebé parese taka subar ema ida ne’ebé luta, nonook, atu sai nafatin ema.

Dadeer kmanek iha Dili sempre lori nia kór úniku rasik. Loro-matan kona pavimentu beton ne’ebé rahun, halo rai-rahun makaas hanesan partikula osan-mean. Dala barak Lidia hadeer iha tuku lima, sedu liu duké ema barak ne’ebé hala’o atividade seluk iha sidade Dili. Iha nia uma ki’ik, nia sunu fogaun improvizadu, nia oan mane ki’ik, hela iha ninia knua dook, Lidia tau osan ne’ebé nia haruka, no dalaruma hakerek mensajen ida ba nia inan.

Atividade diária ida-ne’e parese konsidera buat simples ida, maibé iha nia kotuk iha tensaun ho kalma. Kada dadeer, nia husu ba nia-an rasik: nia isin prontu ona ba loron tuir mai? Nia fuan sei bele tahan ho matan-been, ezijénsia, no presaun ne’ebé sei mai hosi kliente sira?

Iha nia dalan ba spa, nia haree beibeik labarik sira halimar iha trotoár, feto sira fa’an gorengan iha estrada ninin, no kondutór mikrolete buka passajeiru, no nia matan mós fihir buat seluk ne’ebé sagradu tebes, hanesan iha Igreja. Buat hotu fó hanoin ba nia kona-ba nia infánsia—knua ne’ebé hakmatek, to’os, nia inan ne’ebé hateke ba nia ho esperansa. Memória hirak-ne’e dalaruma halo nia matan-been suli, maibé mós fó forsa ba nia atu la’o lalais liután.

Edifísiu spa nian ladún boot, maibé iha laran ida-idak iha nia istória rasik.

Área resepsaun nian sempre nakonu ho aroma husi perfume morin no lian repetitiva husi múzika instrumentál. Iha ne’e, kliente sira hasoru uluk Lidia, normalmente ho hamnasa edukadu de’it.

Sala masajen nian maka arena prinsipál. Iha ne’ebá, nia isin serbisu maka’as, nia liman movimenta ho movimentu ne’ebé nia memoriza, enkuantu nia hanoin dalaruma la’o dook. Dalaruma nia taka matan ba momentu ida, husik nia-an imajina Luis halimar iha kintál, labarik nia hamnasa lian iha nia ulun.

Sala deskansa nian maka fatin úniku ne’ebé Lidia bele sai nia-an rasik, maski ba momentu ida de’it. Ho nia kolega feto sira seluk, sira fahe kafé kopu ida, konta istória kona-ba ida-idak nia knua, ka simplesmente nonook. Iha ne’e, hamnasa no matan-been dalaruma kahur malu. Laiha ema ida maka hatene loloos sé maka sei moris aban, maibé sira persevera, hodi tau matan ba malu.

Iha tinan tolu nia laran, Lidia hasoru ona ema oioin, ida-idak lori istória ne’ebé la hanesan.

Katuas ne’ebé mai kada domingu. Nia nonook, maibé sempre lori xokolate ba Lidia. Nia ko’alia uitoan kona-ba nia tempu joven, kona-ba nia feen ne’ebé mate ona, kona-ba nia tauk rasik kona-ba katuas-ferik. Dalaruma Lidia sente liu hanesan rona-na’in ida duké sai atan ida, no iha momentu ne’ebá, nia fuan manas tanba nia bele sai apoiu ki’ik ida ba ema seluk.

Traballadór eskritóriu nian ne’ebé estrese. Kada vez nia mai, nia ko’alia kona-ba nia xefe, prazu, no presaun serbisu nian. Lidia aprende atu rona lahó julgamentu, fó masajen ida ne’ebé kalma ba nia, no dalaruma nia sente katak papél ne’e ezijente liu duké serbisu fíziku.

Ema estranjeiru lakon iha sidade laran. Nia la koalia Tetun ka Portuges, no sira nia komunikasaun limitadu ba jestu deit. Lidia uza linguajen isin nian no hamnasa hodi hakalma situasaun. Husi serbisu ne’ebé iha, nia aprende pasiénsia no abilidade atu lee ema sira lahó liafuan.

Kliente ida-idak lori enerjia ne’ebé diferente. Balun halo nia kole, seluk halo nia reflete, no seluk tan husik gostu moruk ida kona-ba baliza morál ne’ebé nia tenke mantein.

Loron-loron, Lidia hasoru dilema ida. Nia hakarak limita nia an, mantein nia integridade, maibé nesesidade moris nian no nia responsabilidade ba Luis ezije atu nia foti dalan ne’ebé susar.

Nia hakerek iha nia kadernu, dalaruma iha kalan boot:

“Ha’u hakarak dehan lae. Maibé se ha’u lae, Luis labele ba eskola. Mamá labele sosa labarik nia hakarak. Ha’u hakarak moos, maibé moris ezije fo’er. Ida-ne’e maka dalan ne’ebé sala, ka ida de’it?” Lidia konta ho mataween.

Pergunta sira ne’e nunka hetan resposta ne’ebé klaru. Lidia aprende atu simu inserteza hanesan parte ida husi moris, maski dalaruma nia fuan nakdedar.

Kalan iha tuku sanulu resin, Lidia fila ba uma tarde, dalan mamuk exetu ba lampu ne’ebé nabilan. Dala barak nia pauza, hodi hateke ba lalehan nakukun iha Dili ne’ebé nakonu ho fitun nakukun. Iha tempu sira-neʼe, ​​nia sente kole, iha fíziku no mentál.

Kalan balu, nia tanis nonook iha nia uma internamentu. Matan-been ba ema ida, no ba nia an rasik, ba pasadu ne’ebé nia labele muda, ba futuru ne’ebé la serteza, no ba labarik ne’ebé nia hadomi maibé ladún haree.

Maibé kada dadeer, nia hadeer fali. Dalan ba spa hanesan de’it, maibé pasu ida-idak foti ho determinasaun: nia tenke persevera nafatin. Iha nafatin responsabilidade ne’ebé hein nia.

Loron ida, Lidia rona kona-ba formasaun profisionál ida neʼebé oferese husi organizasaun naun-governamentál ida iha Dili. Ida-ne’e serbisu estra, no oportunidade ida atu halai sees hosi nia rutina ne’ebé kole no harii kareira ida ne’ebé independente liu.

Nia hahú rai nia osan balu ne’ebé nia hetan, maski osan ne’e ki’ik tebes. Nia koalia ho nia maluk seluk kona-ba posibilidade nee. Sira enkoraja nia, maibé mós subliña risku: “La’ós ema hotu-hotu bele sobrevive serbisu ida-ne’e, maibé se oportunidade mosu, foti ida-ne’e.”

Lidia rai hela dokumentu rejistu ne’e, kalan-kalan molok toba nia haree didi’ak. Ida-ne’e hanesan símbolu ida ba dalan atu sai, naroman ki’ik ida iha túnel naruk no nakukun nia rohan.

Limitasaun fíziku no finanseiru signifika katak Lidia ladún fila ba ninia knua. Maibé kada video xamada ho Luis sai hanesan lembransa ida ne’ebé maka’as kona-ba tansá nia persevera.

“Amá, bainhira maka ó bele halimar ho ha’u?” Luis husu, nia matan nabilan.

Lidia hamnasa de’it, hodi tahan matan-been:

“Lakleur tan, oan. Mamá serbisu maka’as para ita bele hasoru malu.”

Liafuan ida-idak nakonu ho luta. Ho nonook, Lidia promete katak loron ida, nia sei la presiza tan atu hili entre sobrevivénsia no sai inan prezente.

Dili hanorin Lidia kona-ba ema, sidade, no susar moris nian. Iha merkadu, nia aprende negosiasaun; iha dalan, nia aprende pasiénsia; iha spa, nia aprende kona-ba morál, forsa fíziku, no reziliénsia interiór.

Nia komprende katak moris ne’e kona-ba osan, no kona-ba sai ema iha ezijénsia maka’as mundu nian. Nia aprende katak hamnasa sempre sinál ksolok nian, no dalaruma forma reziliénsia ne’ebé simples liu.

Liutiha tempu balu, Lidia komesa halo mudansa kiʼik iha ninia moris. Nia:

• Jere nia tempu ho efisiente liu atu evita esforsu maka’as liu.
• Tuir formasaun atu hamenus estrese.
• Estabelese komunikasaun ne’ebé saudavel liu ho kolega sira.

Mudansa ida-ne’e espetakulár no iha signifikativu. Nia hahú sente katak opsaun ne’e sobrevivénsia, no mós kona-ba harii futuru ida ne’ebé estavel liu.

Ho tinan 28, Lidia realiza buat ida ne’ebé krusiál: nia moris la kontrola kompletamente hosi ema ka sirkunstánsia seluk. Loron ida-idak maka kombinasaun ida hosi desizaun, aten-brani, no sorte uitoan.

Nia hakerek iha nia diáriu:

“Ha’u la’ós de’it traballadór spa nian. Ha’u inan ida. Ha’u labarik ida. Ha’u ema ida. No maski dalan ne’e susar, ha’u iha nafatin direitu atu mehi. Ha’u bele hili nafatin, maski neineik.”

Reflesaun ida-ne’e fó forsa foun ba nia. Nia hahú haree ba futuru ho matan ne’ebé la hanesan: realista liu, maibé nafatin iha esperansa.

Lidia nia istória la iha rohan ne’ebé dramátiku ka rohan instantáneu. Nia serbisu nafatin, hasoru nafatin kliente ne’ebé ezijente, saudades nafatin Luis, no luta nafatin ho nia todan morál.

Maibé agora iha objetivu. Iha opsaun. Iha naroman ki’ik ida, maibé loos.

Iha Dili, iha edifísiu ki’ik, kór-bege ne’ebá, Lidia hamriik hanesan lembransa ida katak ema iha reziliénsia ne’ebé dala barak la haree, no katak esperansa bele buras maski iha situasaun ne’ebé difisil liu.

Edisaun-I