G—NEWS (DILI) — Governu Liu hosi Sekretariadu Estadu Formasaun Profesional No Empregu (SEFOPE) Assina Akordu ho nasaun Korea Do Sul, Australia, Nova Zelandia No Seluk tan hodi kontratu timoroan rihun ba rihun hodi ba serbisu kompaña sira iha internasional.
Liu hosi via whatsapp traballador timoroan ne’ebé serbisu iha Korea Do Sul Ricardo Gusmão Marques Konta Ba G-News, katak Hanesan sidadaun Timoroan buka oportunidade atu serbisu iha Korea Do Sul iha tinan 2010-2020.
Tuir Ricardo, Nia hela Iha Korea Do Sul Durante Tinan Sanulu, tinan lima liu hosi Sistema legál iha área agrikultura ho naran Hidroponik no tinan lima seluk hili dalan illegál iha área fábrika.
“Ha’u Naran Ricardo Gusmao Marques hosi munisipiu Baucau, Ha’u hanesan sidadaun Timoroan ne’ebé sãi hanesan trabalhador iha rai liur iha tinan 2010 to’o 2020, ha’u buka opurtunidde tuir kursu Lian Korea no submete dokumentu sira ba iha Secretaria Estado Formasaun Professional No Emprego (SEFOPE) iha tinan 2008- 2009 hafoin hetan oportunidade ba serbisu Iha Korea Do Sul ne’ebé ofisialmente tuir akordu ne’ebé Asina hosi governu Timor leste ho Korea”.
Durante ha’u serbisu tinan sanulu, tinan lima ha’u tuir Sistema legál iha área Agrikultura ho naran hidroponik no tinan Lima seluk ha’u latuir ona Sistema no serbisu fali iha área fabrika nian, durante ha’u iha Korea ha’u hetan financeiru kuaze Dollar $70.000 no sosa ona Kareta tolu marka Bascolante ida, Carry Ida, DFSK Ida, motorizada lima ho marka mega pro ida, sonic ida, meo beat tolu, halo uma nomos investe negosiu área agrikultura hidroponik salsa no alfase kuaza hektares rua iha Suco Uai-Lili Postu Administarivu Baucau Vila Munisipiu Baucau no buat barak ne’ebé bele fó inspirasaun boot mai ha’u hodi komesa negósiu hidroponik tanba Hidroponik la’ós de’it teknolojia foun, maibé mós solusaun kmanek ba futuru agrikultura nian.” Informa Eis Traballador Timoroan Diaspora Ricardo Marque Gusmão Ba Jornalista G-News Iha sesta feira ne’e (07/08/2026).
Traballador ne’e afirma durante serbisu iha Korea ne’e seidauk hanoin ida atu investe buat ruma iha Timor Leste.
“Klaru katak momentu ne’e ha’u Seidauk hanoin atu investe buat ruma iha Timor Leste maibé ho honesto de’it katak momentu ne’e hanoin mak hola kareta motor no halo uma de’it maibé ha’u tur fali ho hanoin ida buat barak ne’ebé bele fó inspirasaun boot mai ha’u mak hanoin fali negósiu hidroponik tanba Hidroponik la’ós de’it teknolojia foun”.
“Maibé mós solusaun kmanek ba futuru agrikultura nian entaun ne’e mak inspirasaun prinsipál balu ne’ebé halo ha’u hakat ba negósiu hidroponik, no Motivasaun mai ha’u investe alfase no salsa tanba alfase ho salsa menus iha merkadu bainhira tempo udan, ha’u hili modo alfase no salsa tanba moris laís Liu duque modo seluk, desafiu boot iha plantasaun alfase maka, iha tempu bai loron folin tun tanba kompete ho agricultur convensional no orsamentu ne’ebé ha’u investe ba Negosiu Hidroponik ho montante $200”. Afirma Ricardo Marques
Ho susesu kontribuisaun traballador sira iha diaspora ne’ebé mai Timor Leste no halo investementu negósiu área oi-oin ba dezenvolvimentu ekonomia Timor Leste, Diretor Jeral Sekretariu Estadu Formasaun Profesional no Empregu (SEFOPE) Carlito do Rosario Hateten, SEFOPE iha programa reintegrasaun atu bele fasilita sira ho nia familia hodi fo formasaun no orsamentu balun atu apoiu sira hodi bele investe negosiu iha Timor Leste.
“Bainhira asina kontratu hotu ita harka sira ba Serbisu maibé familia iha Timor, ita mós iha programa ida hanaran reintegrasaun foka liu ba maluk sira ne’ebé serbisu iha Australia No seluk tan, fila fali mai ne’ebé sira iha ona inisiativa atu hahu halo atividade ekonomiku balun iha timor leste hanesan kuda modo,hakiak manu broiler,loke kafetaria gues house no seluk tan, ita inisia sira ba buat rua mak fo formasaun Liu hosi Instituto de Apoio ao Desenvolvimento Empresarial (IADE),SERVE.IP, Coperativa Café TL (CCTL), BNCTL nomós fó apoiu orsamentu ruma tanba programa Reintegrasaun Kada tinan halo ba munisipiu hotu hodi identifika ba traballador ka eis trabalador sira iha munisípiu hodi fó semináriu ba sira.” afirma Carlito.
Carlito husu traballador sira ne’ebé iha diaspora ne’ebé fasilita hosi governu liu hosi Sekretariu Estadu Formasaun Profesional No Empregu (SEFOPE) serbisu ho inisiativa hodi kria rasik serbisu iha Timor Leste.
“Hakarak hato’o de’it maluk sira serbisu iha rai liur,ita boot sira ba serbisu fasilita hosi governu liu hosi sefope mak investe hela ba iha programa preparasaun, ita boot sira molok ba rai liur tanba nemak maluk trabalador sira ba serbisu nasaun ne’ebé de’it governu fasilita, serbisu tenki focus ho nia objetivu ida bainhira kuandu hotu iha negosiu rasik ka halo invstementu ruma iha ita rain”. Carlito haktuir
Iha biban ne’e Vise-Primeiru Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Sosiál, Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária Mariano Asanami Sabino mos argumenta fundu ba joven sira atu emprestimu dadaun iha hela planu estratéjiku hodi elabora atu aprezenta ba konsellu ministru hodi haree.
“Atu dehan katak uluk ita luta. ita nunca hanoin katak ita nia joven sira la’ós atu ba serbisu hanesan ne’e, ita hakarak joven sira tenki iha ne’e para hola parte ba prosesu libertasaun povu maibé hafoin prosesu ne’e la’o hare katak ita la’ós dehan joven hotu-hotu iha ne’e maibé bele ba rai liur hodi aprende liu tan hodi loke hanoin progresu nasaun ne’e la’o oinsa! mas tenki ita forma ho didiak hodi fasilita”.
Tanba nemak devia iha planu estratéjiku fundu ba joven ne’ebé agora iha atu aprezenta ba konselu ministru hodi hare, maibé fundu ba joven ne’e la’ós gratuita maibé ho modelu hanesan imprestimu para atu fasilita joven intelektual sira ne’ebé hasai kursu industry nian,kimiku nian no buat ne’ebé espesifiku, ho ida ne’e ita bele fo imprestimu maske funan ki’ik hodi nune’e joven sira tenki investe no joven sira kria kampo serbisu.” Asanami argumenta
Traballador sira ne’ebé fila ba mai serbisu dala barak ona, SEFOPE laiha regra ida atu obrigasaun hodi limita maibé objetivu ida katak, ba serbisu hetan osan no esperensia foun, fila mai halo negósiu ruma, labele sai nafatin dezempregu maibé tenki sai empregador hodi fo serbisu fali ba ema seluk.
Entertantu Traballador timoroan ne’ebé serbisu iha diaspora hamutuk ema na’in 8.405.008 kompostu Australia hosi tinan 2012-2026 hamutuk Nain 26.008,Mane (18.318) Feto (7.712) no Korea do Sul hosi tinan 2009-2026 Hamutuk nain 8.268, Mane (8.033), Feto (235), Japaun tinan 2023-2026 Hamutuk Nain 77, Mane (71) Feto (6) no Nova Zelandia hahu tinan 2026 Mane (35) feto (0).
Jornalista : Martinho Belo

















loading="lazy" />