G—NEWS (OPINIAUN) — Intervensaun Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) iha Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL) ho asaun detensaun Rektór UNTL husi Diresaun Polisia Kriminal no Investigasaun Nasional Timor-Leste (DSIKN) kria paradoks foun no mosu kestaun hahusuk ida kona-ba “autonomia kampus”, katak tuir lolos PNTL respeita koridor kampus no respeita, trata retor no jerente UNTL nudar ema akademiku, oinsa reasaun públiku, bele akompana kompletu iha nee.
Ha’u hakarak partilla espresaun ruma, liu husi hakerek opiniaun ida-ne’e nudar perspetiva pesoal, ho observasaun i kona-ba saida mak akontese iha loron hirak ikus ne’e iha (13 Janeiru 2026) iha Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL), bainhira Diresaun Polisia Kriminal no Investigasaun Nasional Timor-Leste (DSIKN) tama ba área UNTL ho nia ekipa halo detensaun no kapturasaun ba Retor UNTL, vise retor no kargu chefia sira. Akontesementu ne’e mosu no akompaña husi jornalista balun, media live streaming, no kobertura husi midia nasional sira. Kazu ida-ne’e relasiona ho problema ne’ebé envolve rektór UNTL atual, vice-retór, eis dekanu husi fakuldade Filosofia, no membru administrasaun ho kargu chefia balun.
Importante tebes ba ha’u atu fó observasaun ida-ne’e tanba kazu ida-ne’e interesante atu observa, liuliu bainhira haree saida mak mosu hanesan reaksaun públiku ne’ebé akontese iha loron hirak ne’e. Maioria husi reaksaun publiku sira ho natureza espresaun-komentariu negativu. Ema balun, liuliu ativista no estudante sira ne’ebé iha tinan hirak nia laran, hetan ona deteinsaun husi PNTL, sira fó reaksaun ho komentariu forte ba kazu ida ne’e, tanba kazu hanesan mos akontese ba sira iha tempu uluk, tinan hirak ba kotuk iha aredor UNTL. Iha tempu ne’ebá, estudante sira halo protesta kontra rektór kona-ba alegasaun fraude, mál-gestaun ba utilizasaun orsamentu universidade, no birokrasia ne’ebe komplexu, abuzu de poder no menus fasilidade kampus ne’ebé la assegura lalaok aprendizajen ho efeitu. Iha situasaun ne’ebá, em-fezde rektór UNTL buka solusaun hodi rezolve iha koridor autonomia kampus nia laran maibe nia fó autorizasaun ba PNTL atu tama ba area kampus no detein estudante sira no lori ba promesa iha tribunal, kazu hanesan mos akontese ba estudante sira ne’ebe utiliza aredor kampus sentral UNTl hodi expresa sira nia liberdade expresaun, liu husi manifestasaun hasoru parlimentu Nasional.
Liga ba kazu ida-ne’e, estudante balun ne’ebe enfrenta problema ho esperensia hetan detensaun husi PNTL, mosu tanba relasiona ho politika rektór ne’ebé bandu estudante sira uza kampus sentral UNTL hodi halo manisfestaun, area ne’ebé iha Edifísiu Parlamentu Nasional nia oin. Manifestante balu detene husi polisi, lori ba tribunal, no depois liberta fila fali.
Husi hau nia observasaun, hanesan ema ida ne’ebé agora dadauk assume knaar iha universidade UNTL, hau observa katak kazu nee mosu tanba iha problema internu no externu balu, liuliu kona-ba maneira retór UNTL nia jestaun lideransa ne’ebé trata no resolve problema, no oinsa reaksaun estudante sira bainhira sira detein husi polisia tanba retór rasik permite polisi tama ba aredor universidade hodi halo kapturasaun ba sira. Ha’u lembra katak situasaun hanesan ida-ne’e akontese iha tinan rua ikus iha 2024 no 2025.
Reaksaun Públiku kona-ba kapturasaun retor UNTL no Kobertura Midia iha kampus UNTL hafanun publiku nia matan
Akontesimentu ne’ebé mosu iha loron 13 Janeiru 2026 iha kampus UNTL hamosu públiku nia observasaun ho reaksaun kritiku, liu-liu iha Facebook no plataforma rede media sosial sira seluk. Publiku barak mak fo komentáriu negativu, sira mós konkorda no suporta asaun PNTL tanba sira hakarak kampus tenke livre husi korupsaun, fraude, no abuzu poder. Kampus UNTL “tenke tane a’as prisipiu onestidade, integridade no sai dominu ba libertasaun, eduka ema sai matenek”.
Mezmu publiku hare husi oklu, intgeridade kampus a’as liu duke dignidade retor ho jestor UNTL ne’ebe reprezenta imajen akademik, maibe asaun PNTL ida ne’e hamosu kontradisaun ho idea kontrariu, liuliu depois deklarasaun husi Primeiru-Ministru no Ministru Ensinu Superior ne’ebé dehan katak PNTL no tribunal nia asaun, trata retor no jerente UNTL sira la apropriadu, hanesan ema kriminazu, tau algema ho modelu atua ema kriminozu sira, la trata sira nudar reprezentante ema akademiku idą, tuir sira nia argumentu katak se bainhira seidauk iha desizaun tribunal kona-ba krime ruma, retor no nia jerente sira tenke aplika prinsipiu “prezunsaun da inosensia”.
Tratamentu dignu no aplika prinsipiu ema hotu iha lei nia akos hanesan no kaer metin prinspiu “prezunsaun da inosensia” reforsa mos iha konferénsia imprensa husi eis retor, fundador Universitas Timor-Timur (UNTIM) ba UNTL, no Politineknik Hera, inklui esi retor no rektór UNTL foun (ba periodu 2026-2031) ne’ebe hetan eleitu no sei assume nia kna’ar iha Fevereiru 2026. Husi sira-nia deklarasaun iha konferensia da imprensa, “kondena makas asaun polisi ne’ebé la halo asaun ho dignu ba ema akademiku hanesan reitor no jestor universidade sira tanba ho rajaun, (maijumenus hau bele rezumu hanesan ne’e” liberdade no autonomia kampus ne’e sai hanesan privelejiu ida tanba uluk iha tenpu okupasaun rezime Indonesia kampus mos kontribui ba prosesu luta ukun rasik-an nomos imajen UNTL sai parte husi istoria tanba ne’e kampus labele lori atributu brutal no detensaun sira hanesan PNTL ne’ebe la respeita ema akdemiku sira.
Iha konferénsia imprensa ne’ebá, sira dehan:
“Polisia tenke respeita professor UNTL no retor no jerente UNTL sira ho dignu no labele trata sira hanesan kriminal tanba sira ema akademiku. Polisi tenke aplika prinsipiu autonomia kampus no prinsipiu prezunsaun inosénsia, no la tau algema iha públiku nia matan, iha aredor kampus UNTL ne’ebe espala husi midia hanesan ema kriminlozu”.
aleinde reasaun ho deklarasaun apoiu solidaridade husi eis fundador UNTL no esi retor sira ba retor no jerente UNTL, nune’e mos Prezidenti Repúblika, Ramos-Horta, mós fo komentáriu hanesan, polisi no tribunal tenke halo tratamentu ba dosente no rektór UNTL ho dignu, respeita sira nia direitus hanesan ema. hau observa katak, deklaraun nee mosu tanba durante retor no jestor UNTL halao hela naar hela no derepente PNTL ba detein no lori ba iha edifisiu PNTL, ida nee akotesementu ne’ebe trankadu oituan no halo ema hotu paniku.
Ba ha’u, hanesan dosente no parte husi universidade, ha’u tuir lolos labele fó komentáriu ba hau nia superior, hili dalan noon deit. Maibé kazu sira ne’e akontese, nia roan no fukun balun mai husi eru ne’ebe makaer poder no jestor inklui superior sira halo mai hau, hau mos hetan impaktu husi “abuzu de konfiasa no poder” nune’e mos tanba nia la kleur tan sai ona husi nia kargu nudar retor UNTL, nune’e mos retor foun sei assume kargu foun, hau hanoin ida nee oportunidade ba hau atu fo komentariu oituan hodi sai hanesa lisaun ba lideransa foun retor UNTL no jestor sira iha futuru oin mai.
Hau apresia buat balun ne’ebe retor atual durante nee implementa iha nia lideransa, ha’u rekonese nia esforsu balun ne’ebe nia halo, tanba nia halo buat di’ak balun, inklui lidera universidade durante situasaun difisil iha pandemia COVID-19, tempu ne’ebé susar tebes maibe bele ultra pasa ho programa balun, hametin koperasaun ho insitiuisaun akademiku no organizasaun nasional no internasional sira, nomos estabelese koperasaun akademiku no atividade koperasaun sira seluk. Maski agora ema balu julga nia ho komentariu negativu, ha’u hanoin katak ema hotu ne’ebe fo sira nia komentariu, sira sempre ho rajaun ka argumentu tuir ida-idak nia preferensia, importante mak prosesu julgamentu tuir lei no decizaun tribunal tenke lao, aplika ba ema hotu, se retor UNTL ho nia ekipa no grupu interesadu ne’ebe iha nia kotuk no involve iha aktu abuzu de poder, korupsaun, fraude, ka utiliza sala orsamentu UNTL nian, sira sei rensoponsavel ba ida-idak nia aktu.
Frakeza Rektór UNTL: Lideransa, Jestaun, no firmeza iha prosesu foti desizaun
Ha’u haree katak iha kestaun importante rua ne’ebé presiza subliña. Tanba sa mak mosu akontesimentu alegasaun korupsaun ka mal jestaun, kritika oioin tanba razaun permeiru mak falta lideransa no jestaun internal, nomos falta desizaun rigorozu husi rektór UNTL.
Tuir hau nia observasaun” retor UNTL iha problema rua, probela internal husi nia karater, nia jeitu lideransa ne’ebe ladun firme no sempre lafiar-an no tauk oituan hodi enfrenta problema oioin ne’ebe mosu iha universidade nia laran, no ida seluk, nia rona husi ema balun ne’ebe influensia nia decizaun, mezmu nia nakloke hodi rona ema seluk nia idea maibe balun nia intensaun hakarak hamonu nia, balun hakarak aproveita nia no kuandu nia la tetu didiak intervensaun sira nee, too ikus nia impaktu mak halo nia decizaun bele sala (fatal) no lori nia ba iha risku nia laran.
Ha’u ho klaramentu fo sai asuntu ida-ne’e tanba ha’u hakarak fahe hau nia esperiénsia pessoal ne’ebe liga ba nia dezisaun ne’ebe fatal, semak influensia nia, tanbasa nia la consistent/firme ho ho nia desizaun. Iha tinan 2024, bainhira ha’u hanorin nudar dosente iha UNTL (antes ne’e hau hanorin desde iha 2013 hanesan dosente parte tenpu) nomos tenpu hanesan hau kontinua ha’u-nia estudu doutoramentu nian, objetivu kontinua ba eskola tanba hau asume kargu hanesan koordenador no fokal point ba ekipa rede direitu umanus no paz iha nivel ASEAN, ho rajaun aumenta kapasidade rekursu umanu.
Ho planu ida ne’e ha’u hakerek karta (liu husi email no karta skrita) ba rektór no mós ko’alia diretamente kona-ba hau nia planu atu kontinua estudu doutoramentu, maski ha’u-nia estatutu mak dosente la permanente maibe wanhira enkontru ho retor UNTL nia simu hau nia idea, fo apoiu tomak ba hau nia planu, nia ho maneira boa-fee, apoiu tebes hau kontinua foti hau nia doutoramentu.
Molok hau kontinua hau nia estudu, iha tinan 2024 ho modelu peskiza no hybrid (bele liu husi online deit no iha aula iha tenpu balun), ha’u informa ho karta formal katak hau sei kontinua hau nia doutoramentu ho modelu doutoramentu peskiza diet (PhD by research) laiha aula no fizikamente hau la presiza tama aula la presiza ba hela iha atividade iha kampus. Maibé iha nesesidade akademika balu ne’ebé presiza ha’u hodi ba iha hau nia universidade, liuliu ba iha rai Tailándia, ba Universidade Mahidol, hodi tuir orientasaun estudante, trata hau nia vistu estudante no asuransi saude nian, no partisipa iha semináriu akademiku rua hanesan parte husi rekizitu universidade nian no husi parte servisu nian nudar professor iha UNTL, tuir lansamentu hau nia rezultadu peskiza ne’ebe hau kontribui ba “Human Rights Outlooks 2023 nian, nudar dosente ne’ebe afilia iha instituisaun akademiku, uza UNTL nia naran iha livru nee.
Depois fila atividade akademiku ne’e, mai Timor-Leste no ba UNTL iha Janeiru 2025, ha’u tenta buka rektór atu kolia, buka solusaun kona-ba hau nia statuta nudar dosente hodi kontinua hetan kontratu hanesan kordenador Sentru Direitus Umanus UNTL (SDU) no dosente, tanba ne’e hau ezije hodi hetan kontratu foun ba tinan akademiku 2025 nian. Ha’u manda email, surat, no ajuda komunika liu husi hau nia superior, maibé nia nunka hakarak hasoru ha’u no esplika nia rajaun tanba sa mak nia lakoi prolonga hau nia kontratu, mezmu molok hau ba eskola nia hatene hela, hau enkontru formal ho nia ho ami nia ekipa husi SDU, iha minutas ne’ebe hakerek klaru, no nia rasik sujere mai hau hodi ba eskola, se wanhira nia sei sai retor, nia bele apoiu hau no asegura hau nia planu ba eskola.
Maibe, tanba hau mos hanorin iha departementu Relasaun Internasional (RI) UNTL, hau hato ba korpu dosente sira iha enkontru, planu ne’ebe hau hato ba retor UNTL hanesan mos ba iha kospu dosente no chefe departementu RI.
Hau husi fulan permeiru iha tinan 2025, iha rumor ne’ebe espala ba hau nia tilun katak ema balu (ne’ebé ha’u konsidera hanesan konkorente ka la gosta hau nia prezensa iha UNTL) influencia retór, “fase nia kakutak oituan” hodi nia mantein nia desizaun katak kuandu ema ruma “kontinua nia estuda tenke hapara nia kargu ka knaar servisu, tanba regra UNTL la autoriza. Ida ne’e hanesan narativa abstratu ne’ebe laiha baze ruma hodi uza, justifika rajaun retor hodi lakoi prepara hau nia kontratu.
Tanba kontratu ne’e nia mekanizmu husi fakuldade Siensia Sociais, departementu mak halo karta ba dekanu no dekanu manda ba iha retor UNTL, tanba hau nia kontratu ne’e direitamente tutela iha retor nia okos, aleide ne’e hau asume kargu hanesan koordenador da programa Sentru Direitus Umanus (SDU-UNTL) no dosente iha departementu Relasaun International. Kontratu tenke liu husi pedidu depois mak retor bazeia ba pedidu prepara kontratu.
Liga ba kontra regras, hau sente ne’e utupia ho argumentu mamuk deit. Iha realidade, profesór no dosente barak iha UNTL mós kontinua sira nia estuda masteradu no doutoramentu bainhira sira kontinua sira nia eskola no mantein hanorin hanesan dosente. Balu halo estuda online no presiza de’it ba universidade iha tempu balu, situasaun ne’e lao normal, ema barak mak halao nia funsaun dupla hanesan nee, tanbasa mak hau labele hetan tratamentu hanesan ne’e.
Liga fali ba asuntu rekursu umanu no dezenvolvimentu SDU-UNTL nian, Hau nia estudu ne’e nudar parte husi kapasitasaun, aumenta rekursu umanu atu apoiu sentru direitus umanus UNTL, no durante ne’e, UNTL halao koperasaun ho Universidade Mahidol, no liu husi koperasaun ne’e sai hanesan komitmentu ida atu reforsa servisu iha area refere liu husi kapasitasaun rekurusu umanu no kolaborasaun akademiku iha rede universidade no komunidade ASEAN nian. Aleide ne’e, hau ba eskola uza hau nia rekursu finansiamentu rasik, hau selu rasik hau nia eskola nein hetan bolsu estudu husi UNTL no institiuisaun ruma, ka husi universidade.
Sera que ema ruma uza nia osan rasik hodi selu nia eskola, atividade aula lao nafatin, kna’ar akademiku seluk kumpre nafatin, ida ne’e kontra regras UNTL? perguntas ne’e sai ironiku no misteriu ba hau, karik loron ruma misteriu ne’e prezija deskobre, semak kria narrativa ironiku no regra utupia ida ne’e sera que retor ho nia grupu, ka husi fakuldade siensia sosias no departementu RI-UNTL ka grupu mafiozu balun ne’ebe helik no naksubar hela iha UNTL nia laran? hau lahatene too agora, iha momentu hau hakere opiniaun ida ne’e mos hau sei pergunta no seidauk deskobre misteriu ida nee.
Ha’u buka kleur, atu kolia ho retor UNTL, hakarak hetan klarifikasaun ida-ne’e husi rektór, maibé hau tenta liu husi dalan barak, koko atu ba hasoru retor hodi enkontru hodi hatene klaru hau nia situasaun, iha realidade nia nunka hakarak no lakoi buka solusaun, nia sai ema ignorante ba situasaun ida hanesan ne’e. Ha’u hatene retor ema ne’ebe bele kompromia, halo dialogu maibe realidade karakter ida ne’e muda-an ona, karik iha ema balun iha kotuk fó inflénsia ba nia tanba deit la konkorda hau nia prezensa iha UNTL, realidade iha hau nia departementu, Relasaun Internasional, troka hau ho ema seluk ho nonok, no sira fo sala ba retor dehan retor mak hasai hau, no kuandu hau konfirma fali retor nia administrasaun, dehan fakuldade siensia sociais ho departementu Relasaun Internaional mak la koi no lagosta hau hanorin iha ne’ebe no fo influensia ba retor atu hapara hau nia kontratu. No wanhira administrasaun koko atu prepara hau nia kontratu tanab hau hanorin iha departementu seluk, dekanu FCS ho nia grupu “fo pressaun” ba administrasaun retor UNTL hodi kansela hau nia kontratu nudar dosente iha FCS tanba ho rajaun kontra regra UNTL.
Iha tinan 2025, hau hanorin ona kuaje fulan 4 nia laran, ha’u ezije atu halo hau nia kontratu foun tanba hau hanorin iha departementu ida iha FCS no departementu seluk iha UNTL, hau hanorin iha aula lima ho materia tolu. Ha’u konfirma ho administrasaun UNTL ho rajaun ida ne’e maijumenus iha Abril-Maiu 2025 ha’u asina kontratu ne’ebe prepara husi administrasaun UNTL, maibe kuandu hau ba konfirma fali, retor UNTL, nia lakoi asina hau nia kontratu, hau buka dalan oioin maibe retor la fo razaun, too ikus, retor remata nia kna’ar iha tinan ida ne’e, tinan ida tomak hau ofere hau nia servisu maibe ida nee hanesan meoria moruk no hau konsidera nudar kontribuisaun ida ba rai Timor-Leste hamutuk ho tinan barak durante hau volontariu hanorin iha departementu RI-UNTL.
Ida ne’e nudar lembrasa memoria dezkontenti ida, retor ho nia jeitu lideransa nudar lider UNTL, nia husik memoria moruk ne’e iha nia mandatu to nia koko atu re-kandiata an ba periodu daruak iha tinan kotuk 2025 maibe nia nein ema ida hili nia, lakon konfiasa. Retor ida uluk sai ema ne’ebe kompromi agora sai ignorante no iresponsavel, ida ne’e mak ralidade akontese.
Husi observasaun ho narrativa ida ne’e, se situasaun ida-ne’e akontese ba ema seluk, bele sai ona kazu bo’ot ida no sei lori ba iha tribunal ka sei kria problema boot.
Ba ha’u, maski ha’u nudar vítima ida husi retor UNTL, no grupu interese sira no superior sira ne’ebe durante ne’e lidera insitiusaun no departamento, ha’u hili dalan “nonok deit no pasensia, la reclama hau nia direitu no lori bai ha tribunal, no hau intrega ba lia lo’os iha rai ida ne’e, too tenpu ruma lia loos sei mosu mai hatudu ba publiku tomak saida mak loos no saida mak sala” hanesan iha lian Indonesia karik hatete nune’e “ walaupun kebohongan itu lari secepat kilat, suatu waktu kebenaran akan mengalahkannya”.
Hau hanoin ida ne’e momentu diak ba retor no ema sira ne’ebe hamutuk ho nia hodi halo “konfensa nia sala” hodi nune’e nia problema sira ne’e sei bele kma’an, kasu nia sala hodi husik todan ka sala sira nee, liu-liu nia problema ne’ebe akontese, publiku akompana saiada mak retor UNTL halo, semak hamutuk ho nia, ema balun analiza klean no hatene hela situasaun ida ne’e akontese iha UNTL.
Narativa pesoal ne’ebe hau esklarese iha loeten atu apa’ar ho hau nia justifikasaun ba frakeza husi retor UNTL, tuir ha’u nia haree katak retor UNTL falta desizaun firme ho lideransa ne’e fraku, ida ne’e bele sai fatór ida ne’ebé kontribui ba situasaun agora, ne’ebé rektór enfrenta alegasaun tribunal kona-ba fraude no korupsaun. Maibé ha’u mós hanoin katak karik mos tribunal la hetan indikasaun ruma ne’ebe prova katak retor UNTL la diretamente involve ka gasta orsamentu UNTL maibe tanba nia failansu, nia la kontrola parte finansa UNTL, vice-rektór UNTL ho nia jerente sira seluk husi unidade aprovizionamentu mak tenke responsavel, la’ós rektór, enkuantu nia envolvidu diretamente ka hetan benefísiu finansial, ka involve subornu, konflitu interese, ka interese pribadu seluk, ne’e sai rajaun ba retor atu hamrik iha lina pemeiru hodi hetan alegasaun krime husi sira nia hahalok. Ou karik iha “grupu maifiozu” balun envolve no alimpar iha kazu sira hanesan ne’e iha UNTL, presiza halo investigasaun klean, karik tribunal sei hare klean ba asuntu ida ne’e.
Kestaun segundu mak resposta retor ba protesta estudante iha tinan balun liu ba. Bainhira estudante protesta retor UNTL, nia la responde hodi buka solusaun, maibé evita problema hodi aumenta problema too estudante sira halo demostrasaun iha kampus sentral UNTL nia laran. Nia hili atu bolu polisi hodi detein estudante sira. Iha tempu ne’ebá, estudante protesta tanba sira hanoin rektór la respeita autonomia kampus. Ironikamente, iha kazu agora, ema balun uza argumentu autonomia kampus atu defende reputasaun rektór UNTL nian, ida nee sai kestaun paradoxikal tanbasa mak argumentu ka rajaun nee mosu, no aplika wanhira PNTL tama iha kampus UNTL hodi detein no kaptura estudante sira ne’ebe kontra reitor.
Paradoksu Autonomia Kampus no Intervensaun Autoridade Estadu
Kestaun seluk mak mosu hahusuk ida husi publiku, saida mak autonomia kampus UNTL?. Autonomia kampus aplika ba retór no dosente de’it ka aplika mós ba estudante no staf hotu-hotu?
Pergunta sira ne’e hamosu opiniaun kontroversial, maski iha argumentu kona-ba respeitu ba akademiku sira, respeita autonomia kampus no aplika prezumsaun inosénsia.
Ha’u nota katak komandante PNTL ida argumenta iha nia account Facebook katak polisi tama ba kampus tuir karta orientasaun, mandadu detensaun husi ministeriu publiku ka tribunal. Polisia sira halao nia kna’ar husi mandatu ne’ebe hatun ba sira, sira nia servisu mak halo ezekusaun, detein retor no jerente UNTL sira ne’ebe hetan alegasaun ka deskonfia involve iha korupasaun ka deskonfia falsifikasaun dokumentu hodi ba iha sela detensaun oras 72 antes lori ba tribunal hodi halo julgamentu.
Importante mós nota katak iha kritika ka komentariu husi Primeiru-Ministru, Prezidenti Repúblika, no Ministru Edukasaun Superior, liuliu kona-ba uza algema no trata no halo detensaun ba retor no jerente sira iha públiku.
Situasaun ne’e karik simplesmente ita bele hateten katak, nudar nasaun post konflitu, iha esperensia Timor-Leste, pratika detensaun dala ruma la tuir prosedimentu tanba kazu ne’e sai hanesan eransa husi individu balun husi PNTL ne’ebe sempre ahalo atusaun ba sidadaun ho tratamentu ladun umanu, no wanhira uja atributu forsa PNTL inklui armas no uza algema kria imajen negativu iha publiku nia matan, ema ne’ebe sira kaer ne’e iha tendensia negativu.
Prosedimentu Polisi, Algema, no Liasaun Aprendendijajen
Relasiona ho detensaun no uza algema, regula ona iha Dekretu-Lei No. 34/2024, PNTL nia regra ne’ebé aprova iha 2024, ne’ebé regula uza forsa no instrumentu restrisaun, Timor-Leste mos adopta ona prinsipiu direitus umanus iha aplikasaun regras PNTL nia no prispiu seluk hanesan Nelson Mandela Pricple ba detensaun no taramentu iha prijaun.
Simplesemente, aplikasaun hotu-hotu tenke uza prinsipiu nesesidade, polisin bele uza algema bainhira presiza loos atu utiliza, nomos ho proporcionalidade bainhira hasoru ema ne’ebe kopera, ezemplu retor UNTL ho nia jerente sira, profesór ne’ebé koopera, tuir lolos labele tau algema no trata sira hanesan kriminozu. Tuir padraun internasionál, bainhira ema ne’ebé detein no la tenta halai, la halo violénsia, no kooperativu, algema tenke evita, iha kazu ida-ne’e, rektór no sira seluk koopera. Maibe realidade ida ne’e mak akontese iha Timor-Leste, laos akontese deit ba ema akdemiku hanesan retor maibe mos akontese ba estudante, no sidadaun hotu-hotu.
Karik ba oin sai lisaun ida, Algema la presiza hatudu bebeik, uza iha públiku nia matan no karik la presiza, liuliu iha nasaun pós-konflitu hanesan Timor-Leste, ne’ebé memóría kolektiva kona-ba algema hamosu imajen criminal, tanba kuandu ema hare algema ne’e nudar kastigu, maibe algema tuir lolos uza hanesan intrumentu ida atu harmoniza no hafasil prosesu hakruk ba justica liu husi intervenssaun Polisia ne’ebe uza instrtumentu ida nee.
Asuntu ne’e loos, maibe karik PNTL sira mos kolen no sente diak liu kuandu halo detensaun, halo mos hanesan wanhira retor “keixa’ ba PNTL hodi kaptura estudante sira uza algema, diak liu aplika mos ba retor no jerente UNTL, hodi nune’e aplika hanesan, karik ida nee mak sai rajaun ou iha rajaun seluk tanba iha tentasaun atu halai, kontra ka subar faktu balun, ida ne’e tuir lolos advogado sira bele hatoo iha durante julgamentu ba sira nia cliente maibe asuntu ne’e interesante atu haklean iha diskusaun prosedimentu PNTL nian iha futuru.
Liga kazu ne’ebe akontese ba retor no jerente UNTL, situasaun ida-ne’e tenke sai hanesan maius ida ne’ebe ema hotu hare nudar esperensia ka lisaun foun atu hadia neneik, UNTL presiza lideransa forte, kontabilidade, no transparénsia hodi prevene fraude, korupsaun, abuzu poder, violénsia seksuál, no diskriminasaun.
Rektór foun presiza aprende husi situasaun ida-ne’e hodi restaura reputasaun UNTL hanesan instituisaun akademika ne’ebé kredível no fiar husi konfiansa publiku, no tenke tuir nia slogan: “Sentru exelente.” sa tan ita agora tama iha membru ASEAN no seidauk sai membru rede ASEAN, iha servisu internal barak mak ita presiza ka reforma total hodi pelumunes Timor-Leste nia akdemiku sira bele partisipa hanesan komunidade akademiku iha nivel rejional ASEAn no mundo tomak.
Situasaun ida-ne’e mós aleide sai esperensia foun, sai mos lisaun no diskusaun iha future oin mai, nudar preocupasaun boot kona-ba direitu umanu, dignidade individu, presunsaun inosénsia, autonomia kampus, no liberdade akademika. Ita sei kolia ketak asuntu ida ne’e iha artigu seluk.
Problema iha UNTL mosu asuntu oioin, naksalak sira ne’e laos asuntu foun, maibé dala barak mosu hela deit no naksubar iha makaer poder no grupu interesadu sira nia kontrola iha tenpu pasadu no agora kontinua akontese, haha husi asedu sexual, abuzu de poder, mal jestaun, fraude, korupasaun no nepotismu, familiarismu no regionalismo nomos iha krime no violasaun oioin.
Tenpu too ona ba ita atu hare no goza instituisaun akademiku hanesan “el libertador no educador” iha ita nia rai, ho retor UNTL foun tenke halo panu hodi hadia, reforma total no hili ka eskola ema ne’ebe merese atu lidera hamutuk ho retor foun UNTL ba tinan 5 oin mai, publiku lakoi rona no hare problema UNTL nia mosu bebeik iha media sosial, ida ne’e ladun saudavel no kria amajen nakukun no moruk ba ita hotu iha rai laran no ba mundo tomak, liu-liu ba jerasaun foun ne’ebe sei kontinua nia estudu iha UNTL.
Che-Malay, 19/1/2026
loading="lazy" />